امام را در یکی از مهم‌ترین و محبوب‌ترین دعاها بشناسیم | جامعه کبیره؛ دانشگاه امام‌شناسی

سمانه رضوانی | شهرآرانیوز؛ زیارت جامعه کبیره یکی از متن‌های مهم شیعه است که کمک می‌کند مقام و نقش امامان را بهتر بشناسیم. در زیارت جامعه، امام فقط یک شخصیت تاریخی نیست؛ راهنمایی است که انسان را در مسیر درست زندگی و نزدیک شدن به خدا همراهی می‌کند.

هر بخش از آن، تصویری روشن از ویژگی‌های امامان مانند علم، پاکی، صداقت و مسئولیت هدایت مردم ارائه می‌دهد. جامعه کبیره به شیعه یادآوری می‌کند که شناخت امام، بخش مهمی از شناخت دین و راه رسیدن به آرامش و اطمینان در زندگی است؛ به همین دلیل، این زیارت می‌تواند شروعی خوب برای عمق دادن رابطه خود با امام معصوم (ع) باشد.

هم‌سنگ قرآن در هدایت

در شروع این زیارت، سلام می‌دهیم به «أَهْلَ‌بَیْتِ النُّبُوَّه.» این خطاب فقط یادآوری خویشاوندی ائمه (ع) با حضرت رسول اکرم (ص) نیست، بلکه آنها فقط کسانی هستند که در خلقت، شایستگی بیت ولایت را دارند. در اندیشه شیعه، امامان ادامه‌دهنده همان رسالتی هستند که پیامبر (ص) برای هدایت بشر آغاز کرد، اما نه به معنای پیامبری جدید، بلکه به معنای تداوم بخشیدن به حقیقت و محتوای دین.

پیامبر اسلام (ص) فرمودند: «من درمیان شما، قرآن و اهل‌بیتم را باقی می‌گذارم.» این حدیث نشان می‌دهد که اهل بیت (ع)، همراه و هم‌سنگ قرآن در هدایت هستند و از آن جدا نمی‌شوند؛ به همین دلیل در زیارت جامعه، آنها «اهل‌بیت نبوت» معرفی شده‌اند؛ یعنی کسانی که حقیقت وحی، سیره نبوی، علم پیامبر (ص) و تفسیر اصیل دین در وجودشان تداوم یافته است، پس «اهل‌بیت نبوت» یعنی خاندان حامل پیام، وارثان اخلاق، علم و مأموریت پیامبر (ص) برای هدایت انسان.

محل فرود وحی

وَ مَهْبِطَ الْوَحْی یعنی محل فرود وحی. این تعبیر در قرآن کریم و متون روایی به‌کار رفته و در زیارت جامعه کبیره نیز به‌عنوان یکی از اوصاف امامان شیعه ذکر شده است. وحی در قرآن کریم، اقسام مختلفی دارد و چنانچه وحی را در «مَهْبِط الوحی»، جایگاه فرود وحی، به معنای الهام بدانیم، امامان به معنای حقیقی، «جایگاه فرود وحی» دانسته می‌شوند.

به تعبیر دیگر، به امام وحی می‌شود و امام با عالم غیب، ارتباط ویژه‌ای دارد. امامان نیز در موارد مختلف، چنین رابطه‌ای را توضیح می‌دادند و آن را همانند وحی به مادر موسی (ع) می‌دانستند. حارث درباره دانش امامان، از امام‌صادق (ع) می‌پرسد: «چگونه به قلب یا گوش امام، القا می‌شود؟» امام (ع) در پاسخ می‌فرمایند: «وَحْیٌ کَوَحْی اُمِّ موسی: وحیی است همانند وحی [به]مادر موسی.»

استمرار رسالت در امامت

تعبیر «وَمَوْضِعَ الرِّسالَه» یعنی حقیقت رسالت در امام، استمرار می‌یابد. در نگاه شیعه، رسالت فقط با ختم نبوت پایان نمی‌یابد، بلکه نیاز به مفسر معصوم دارد تا دین دچار تحریف، سوءبرداشت و اختلاف نشود، بنابراین امام معصوم «موضع‌الرساله» است؛ یعنی دین نازل‌شده بر پیامبر (ص) در وجود او شرح، تفسیر و حفاظت می‌شود، پس این عبارت به مقام رسالت که واسطه میان پیامبر و مردم است، اشاره می‌کند؛ زیرا برخی پیام‌های الهی را فقط اهل‌بیت (ع) باید انتشار بدهند و فرد دیگری شایستگی این کار را ندارد. این ویژگی نشان می‌دهد که امام فقط عالم به دین نیست، بلکه محل تحقق و تفسیر زنده رسالت است.

بشری با جایگاه ملکوتی

از ویژگی‌هایی که برای امامان معصوم (ع) در زیارت‌های متعدد ازجمله زیارت جامعه آمده، «مختلف‌الملائکه» بودن آنان است؛ یعنی امامان (ع) محل آمدورفت ملائکه هستند و این چهره‌های آسمانی در زمین به زیارت امامان می‌آیند.

در برخی روایات آمده است که تعلیم و آموزش فرشتگان به‌عهده امامان است؛ چون نور امامان قبل از نور فرشتگان آفریده شده و در بعضی روایات آمده است که «ملائکه» به خانه امامان آمدوشد دارند، به‌هرحال باید به این نکته توجه کرد که شیعه‌ای که امامان (ع) را باور دارد، باید ضمن آنکه «بشر» بودن پیامبر (ص) و امامان (ع) را می‌پذیرد، مقامات ملکوتی آنها را هم بپذیرد که نپذیرفتن آن یعنی معرفت نداشتن به جایگاه و مقام امامت. حال چرا این پذیرش مهم است؛ چون داشتن این مقام، نشان‌دهنده طهارت وجودی، اتصال معنوی و نقش الهی امام در اداره عالم است.

در ادامه حتما بخوانید بررسی معنای فراز «بِأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی وَ نَفْسِی وَ أَهْلِی وَ مَالِی» در زیارت جامعه کبیره | تمام من، فدای توست!

امام، معدن رحمت است

خداوند می‌فرماید: «.. و رحمتی وسعت کل شیء...: رحمت من همه‌چیز را فراگرفته است.» (اعراف/ ۱۵۶) پس معلوم می‌شود که هرچه در عالم هست، تمام مخلوقات و موجودات، در پوشش رحمت خدا قرار گرفته‌اند و همه کائنات، تجلیگاه رحمت خدا هستند. ائمه معصوم (ع) معدن این رحمت‌اند؛ یعنی پیدایش همه موجودات در عالم هستی، جماد و نبات و حیوان و انسان و... منشأ و منبعش، وجود اقدس امام (ع) است.

سه مصداق از مصادیق را می‌توان برای معدن‌الرحمه بودن امامان نام برد:

۱- امام با فعل و گفتار خود، مردم را به خیر و احسان دعوت می‌کند و راه‌های رسیدن به رحمت خدا را نشان می‌دهد.

۲- امام، واسطه فیض الهی است؛ یعنی خداوند، رحمت خویش را از طریق وجود امام بر جهان جاری می‌کند.

۳- رحمت اخلاقی: در تاریخ زندگی امامان، نمونه‌های فراوانی از مهربانی، بخشش و همراهی با مردم دیده می‌شود؛ مانند گذشت‌های امام‌حسن (ع)، مهربانی امام‌رضا (ع) با زیردستان یا دستگیری‌های امام‌علی (ع) از یتیمان و محرومان.